Eski Mısırlılar dünyayı neye benzetmiştir sorusunun cevabı, düz bir yeryüzü ve onun üzerine kubbe gibi eğilen bir göktür. Mısırlılar yeryüzünü tanrı Geb, gökyüzünü ise yıldızlarla bezeli tanrıça Nut olarak düşünüyordu. İkisinin arasında havayı temsil eden Şu duruyordu. Bütün bu düzen, sonsuz bir su olan Nun’un ortasında yer alıyordu.
Hızlı Özet
- Yeryüzü düz bir toprak parçası, gök ise onun üzerine eğilen bir kubbe gibi düşünülürdü.
- Yeryüzü tanrısı Geb, gök tanrıçası Nut, aradaki hava ise Şu ile temsil edilirdi.
- Dünya, başlangıçtaki karanlık ve sınırsız su Nun’un ortasında duruyordu.
- Güneş tanrısı Ra gündüz gökte, gece yer altı dünyasında kayıkla yolculuk ederdi.
- Nil taşkınının habercisi Sirius yıldızıydı; resmî takvim 365 güne dayanıyordu.
İçindekiler
- Dünya nasıl düşünülüyordu?
- Yaratılış anlatısı: Nun’dan Geb ve Nut’a
- Güneşin yolculuğu ve gece
- Merkezde Mısır: kara toprak ve kızıl toprak
- Gökyüzü gözlemi ve takvim
- Diğer uygarlıklarla karşılaştırma
- Sık sorulan sorular
Eski Mısırlılar Dünyayı Neye Benzetmiştir?
Mısırlılar yaşadıkları toprağı düz bir zemin olarak görüyordu. Bu zeminin ortasından Nil vadisi geçiyor, iki yanında çöller ve dağlar uzanıyordu. Gökyüzü ise yeryüzünün üzerine eğilmiş bir kubbe ya da tavan gibi düşünülürdü. Bazı anlatımlarda bu tavanın dünyanın dört köşesindeki sütunlar ya da dağlar üzerinde durduğuna inanılırdı.
Mısırlılar bu düzeni çoğu zaman tanrılar üzerinden anlatırdı. Tapınak ve mezar duvarlarında yeryüzü tanrısı Geb yere uzanmış hâlde çizilirdi. Gök tanrıçası Nut ise ellerini ve ayaklarını ufkun iki ucuna dayayarak onun üzerine eğilirdi. Nut’un bedeni yıldızlarla kaplıydı ve ikisinin arasında duran hava tanrısı Şu gökyüzünü yukarıda tutardı.
Bu tablo, bugün bazı anlatımlarda tabanı yeryüzü, tavanı gök olan bir kutuya benzetilir. Ancak Mısırlılar için mesele yalnızca bir şekil değildi. Gök, yer ve hava canlı tanrılar olarak düşünülüyordu ve evren onların ilişkisiyle ayakta duruyordu.
Gök İnek Anlatısı
Gökyüzü için kullanılan bir başka benzetme de inekti. Firavun Tutankamon’un mezar odasını çevreleyen yaldızlı mahfazada da yer alan “Gök İneği Kitabı”nda gök, karnı yıldızlarla bezeli dev bir inek olarak çizilir. İneğin karnını hava tanrısı Şu destekler, dört bacağı ise göğü taşıyan dört sütun gibi durur. Güneşin kayığı da bu yıldızlı karnın altında yol alır.
Yaratılış Anlatısı: Nun’dan Geb ve Nut’a
Mısır’daki en yaygın yaratılış anlatısı, Güneş Şehri olarak bilinen Heliopolis’e aittir. Bu anlatıya göre başlangıçta yalnızca karanlık ve sınırsız bir su olan Nun vardı. Yaratıcı tanrı Atum, sulardan yükselen ilk tepeciğin üzerinde kendiliğinden belirdi. Ardından havayı temsil eden Şu ile nemi temsil eden Tefnut’u yarattı.
Şu ile Tefnut’tan yeryüzü tanrısı Geb ve gök tanrıçası Nut doğdu. Anlatıya göre Geb ile Nut birbirine sıkıca sarılmıştı. Şu, ikisinin arasına girip Nut’u yukarı kaldırınca yer ile gök ayrıldı ve canlılar için yaşanacak bir alan açıldı. Geb ile Nut’un çocukları ise Osiris, İsis, Set ve Neftis’ti.
Bu tanrı soyu, firavunun meşruiyetiyle de bağlantılıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Firavun maddesine göre Mısır mitolojisinde yeryüzünün ilk kralı yer tanrısı Geb’di. Ondan sonra oğlu Osiris ülkeyi yönetti, Osiris öldürülünce krallık oğlu Horus’a geçti. Ansiklopedi, firavunun hem kral hem de tanrının oğlu kabul edildiğini belirtir.
Güneşin Yolculuğu ve Gece
Mısırlıların evren tasavvurunun merkezinde güneş vardı. Güneş tanrısı Ra, gündüz gökyüzünde bir kayıkla doğudan batıya yolculuk ederdi. Akşam olunca batı ufkunda Nut tarafından yutulur, gece boyunca onun bedeninin içinden geçerdi. Sabah ise doğuda Nut’tan yeniden doğardı; bu sahne birçok mezar tavanında resmedilmiştir.
Gecenin geçtiği bu alan, yer altı dünyası Duat ile de ilişkilendirilirdi. Güneş burada karanlık güçlerle mücadele eder ve her sabah zaferle geri dönerdi. Ölüler de aynı dünyada yolculuk ettiği için güneşin döngüsü ölümden sonraki hayat inancıyla iç içeydi. Mezarlara ve piramitlere verilen önem de bu inançtan besleniyordu.
Güneşin önemi zaman zaman dinî reformlara da yol açtı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Mısır maddesine göre IV. Amenofis (MÖ 1375-1354) ülkeye güneş monoteizmini getirmek istedi. Güneş kursu biçiminde gösterilen Aton’u tek tanrı ilan etti ve adını Akhenaton olarak değiştirdi. Ancak bu yeni din onun ölümünden sonra ortadan kaldırıldı.
Merkezde Mısır: Kara Toprak ve Kızıl Toprak
Mısırlıların dünya haritasının merkezinde kendi ülkeleri vardı. Nil’in taşkınlarıyla verimli hâle gelen topraklara “Kemet”, yani kara toprak derlerdi. Vadiyi çevreleyen çöllere ise “Deşret”, yani kızıl toprak adını verirlerdi. Kara toprak düzeni ve hayatı, kızıl toprak ise kaosu ve tehlikeyi temsil ediyordu.
Mısırlılar ülkelerini tek parça değil, Yukarı ve Aşağı Mısır’dan oluşan “İki Ülke” olarak görürdü. Firavunun unvanlarından biri de “İki Ülkenin Efendisi” idi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre III. hanedan firavunu Cûser, yönetim merkezini iki ülkenin sınırındaki Memfis’e taşıdı. Bu ikili yapı, evrendeki yer ile gök, kara toprak ile kızıl toprak arasındaki denge fikriyle de uyumluydu.
Nil bu dünyanın can damarıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Nil maddesi, Yunanlı tarihçi Herodotos’un “Mısır Nil’in armağanıdır” sözünü aktarır. Mısırlılar, her yaz gelen taşkının kaynağını da evreni çevreleyen Nun’un sularında arıyordu. Taşkın, her yıl yaratılışın yeniden yaşanması gibi görülüyordu.
Gökyüzü Gözlemi ve Takvim
Mısırlılar gökyüzünü dikkatle izliyordu, çünkü tarımın zamanlaması buna bağlıydı. Resmî takvim, otuzar günlük on iki ay ve yılın sonuna eklenen beş günden oluşuyordu. Böylece yıl 365 gün sürüyordu. Yıl dörder aylık üç mevsime ayrılıyordu: taşkın, ekim ve hasat mevsimleri.
Yılın sonuna eklenen beş gün için mitolojik bir açıklama da vardı. Yunanlı yazar Plutarkhos’un aktardığı anlatıya göre Nut’un yılın hiçbir gününde doğum yapamayacağına hükmedilmişti. Bilgelik tanrısı Thot, aydan kazandığı beş ek günü yıla ekledi. Osiris, Horus, Set, İsis ve Neftis bu beş günde doğdu.
Yeni yılın ve taşkının habercisi, Mısırlıların Sopdet adını verdiği Sirius yıldızıydı. Sirius’un uzun bir aradan sonra şafak vaktinde yeniden görünmesi, Nil’in yükselmeye başladığı döneme denk geliyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre II. Ramses’in Teb’de yaptırdığı Ramesseum kompleksinde bir astronomi gözlem odası da bulunuyordu.
Gökyüzü bilgisi mimariye de yansıdı. Büyük piramitlerin kenarlarının dört ana yöne şaşırtıcı bir doğrulukla yöneltildiği bilinir. Yıldızların ve takımyıldızların Mısır inancındaki yerini Mısır mitolojisine göre burçlar yazısında ele aldık.
Diğer Uygarlıklarla Karşılaştırma
Düz bir yeryüzü ve onu örten bir gök fikri, antik çağda yalnızca Mısır’a özgü değildi. Her uygarlık bu tabloyu kendi coğrafyasına ve inançlarına göre çizdi. Mezopotamya’daki benzer tasavvuru Babillilerin dünya görüşü yazısında, Hindistan’daki karşılığını ise Hintlilerin dünya tasavvuru yazısında bulabilirsiniz. Amerika kıtasındaki örnek için de Mayaların dünya görüşü yazısına bakabilirsiniz.
İlginç bir şekilde dünyanın yuvarlak olduğunu ölçen ilk hesaplardan biri de Mısır’da yapıldı. MÖ III. yüzyılda İskenderiye Kütüphanesi’nin başındaki Eratosthenes, güneşin İskenderiye ve Asvan’daki farklı açılarından yola çıktı. Bu yöntemle dünyanın çevresini dikkat çekici bir yakınlıkla hesapladı. Böylece kubbeli düz dünya fikri, aynı topraklarda bilimsel bir ölçüme yerini bırakmaya başladı.
Sık Sorulan Sorular
Eski Mısırlılar dünyayı neye benzetmiştir?
Düz bir yeryüzü ve onun üzerine kubbe gibi eğilen bir göğe benzetmiştir. Yeryüzü tanrı Geb, gök tanrıça Nut, aradaki hava ise tanrı Şu olarak düşünülürdü.
Nut ve Geb kimdir?
Nut, bedeni yıldızlarla kaplı gök tanrıçasıdır. Geb ise yeryüzü tanrısıdır ve mitolojiye göre yeryüzünün ilk kralı sayılır. İkisi, hava tanrısı Şu tarafından birbirinden ayrılmıştır.
Eski Mısırlılar dünyayı neye benzetmiştir ve gökyüzünü kim taşırdı?
Mitolojide gökyüzünü hava tanrısı Şu taşırdı. Bazı anlatımlarda ise gök, dünyanın dört köşesindeki sütunlar ya da dağlar üzerinde duran bir tavan olarak düşünülürdü.
Mısır takvimi kaç gündü?
Resmî takvim 365 gündü. Otuzar günlük on iki aya, yıl sonunda beş gün ekleniyordu.
Sonuç
Eski Mısırlılar dünyayı neye benzetmiştir sorusunun cevabı, düz bir yeryüzü ve onu örten bir gök kubbesidir. Mısırlılar bu düzeni Geb, Nut ve Şu gibi tanrılarla anlattı ve güneşin her gün yeniden doğuşunu hayatın döngüsüne bağladı. Bu inançların yanında gelişen takvim ve gök gözlemi ise sonraki uygarlıkları da etkiledi.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Firavun maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Nil maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Mısır maddesi
- James P. Allen, Genesis in Egypt: The Philosophy of Ancient Egyptian Creation Accounts, New Haven 1988.
- Richard H. Wilkinson, The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, London 2003.
