Selçuklu Savaşları

Selçuklu savaşları; Horasan’da kurulan büyük devletin ve Anadolu’daki sultanlığın Gazneliler, Bizans, Haçlılar ve Moğollarla yaptığı savaşlardır. En önemlileri Dandanakan (1040), Pasinler (1048), Malazgirt (1071), Miryokefalon (1176) ve Kösedağ (1243) savaşlarıdır. Bu savaşlar, Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesinde belirleyici rol oynadı.

Hızlı Özet

  • Selçuklu savaşları iki ayrı dönemde yaşandı: Horasan merkezli büyük devlet ve Anadolu sultanlığı.
  • Dandanakan zaferi (23 Mayıs 1040) ile Tuğrul Bey devletin ilk hükümdarı oldu.
  • Alparslan, 26 Ağustos 1071’de Malazgirt’te Bizans ordusunu yendi.
  • II. Kılıcarslan’ın 1176’daki Miryokefalon zaferi, Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudunu bitirdi.
  • Kösedağ yenilgisi (1243) Anadolu’yu Moğol hâkimiyetine soktu.

İçindekiler

Selçuklu Savaşları Nelerdir?

Selçuklu savaşları, iki yüzyıldan uzun bir döneme yayılır. İlk savaşlar Horasan’da Gaznelilerle yapıldı. Ardından Bizans’a karşı Doğu Anadolu’da akınlar ve meydan savaşları başladı. Anadolu’daki sultanlık ise Haçlılarla, Bizans’la ve sonunda Moğollarla savaştı. Başlıca savaşlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Savaş Yıl Taraflar Sonuç
Dandanakan 1040 Tuğrul ve Çağrı Bey – Gazneli Mesud Devlet kuruldu
Pasinler 1048 İbrahim Yinal – Bizans Bizans yenildi
Malazgirt 1071 Alparslan – Romanos Diogenes Anadolu’nun kapıları açıldı
Eskişehir 1097 I. Kılıcarslan – Haçlılar Başkent Konya’ya taşındı
Katvan 1141 Sultan Sencer – Karahıtaylar Mâverâünnehir kaybedildi
Miryokefalon 1176 II. Kılıcarslan – Manuel Komnenos Bizans’ın umudu bitti
Yassıçimen 1230 I. Alâeddin Keykubad – Celâleddin Hârizmşah Doğu sınırı güvenceye alındı
Kösedağ 1243 II. Gıyâseddin Keyhusrev – Moğollar Moğol hâkimiyeti başladı

Dandanakan Savaşı (1040)

Türkmenler, Horasan’da Gazneli Devleti’ne karşı 1035 ve 1038’de iki zafer kazanmıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Gazneli Sultanı Mesud, savaş filleri de bulunan 50.000 kişilik bir orduyla harekete geçti. Türkmen ordusu ise yaklaşık 20.000 kişiydi. İlk karşılaşmada geri çekilen Türkmenler, çölden yaptıkları akınlarla Gazneli ordusunu yıprattı ve su kuyularını kapattı.

İki ordu sonunda Merv yakınlarındaki Dandanakan Kalesi önünde karşılaştı. Ansiklopediye göre Gazneli hassa ordusundan bir grubun Türkmenlere katılması savaşın seyrini değiştirdi. Üç gün süren savaş 23 Mayıs 1040’ta kesin bir zaferle sona erdi. Sultan Mesud yalnızca yüz kişilik maiyetiyle kaçabildi. Tuğrul Bey tahta oturdu ve Horasan emîri olarak selamlandı.

Ansiklopediye göre Dandanakan zaferinden sonra Tuğrul Bey devletin ilk hükümdarı oldu. Çağrı Bey Merv’de kaldı, Tuğrul Bey Nişabur’a, amcaları Mûsâ Yabgu ise Herat’a gitti. Gazneli devlet düzenini Gaznelilerde vezirlik yazısında ele aldık.

Pasinler Savaşı (1048)

Türkmenlerin Bizans sınırındaki akınları 1040’lardan sonra yoğunlaştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mûsâ Yabgu’nun oğlu Hasan, 1047’de Bizans sınırında pusuya düşürülerek şehit edildi. Ertesi yıl Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yinal, Pasinler ovasında Bizans ordusunu yendi. Bu zafer, Bizans ile yapılan ilk büyük meydan savaşı olarak kabul edilir.

Ansiklopediye göre Tuğrul Bey 1054’te Malazgirt Kalesi’ni de kuşattı, ancak kışın yaklaşması üzerine geri döndü. Bu sefer sırasında akıncılar Bayburt üzerinden Trabzon’a kadar ulaştı. Tuğrul Bey 1055’te Abbâsî halifesinin daveti üzerine Bağdat’a girdi.

Selçuklu Savaşları

Malazgirt Savaşı (1071)

Selçuklu savaşları içinde en bilineni Malazgirt’tir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Alparslan, Halep’ten Mısır’a doğru ilerlerken Bizans İmparatoru Romanos Diogenes’in büyük bir orduyla sefere çıktığını öğrendi. İki hükümdar 26 Ağustos 1071’de Malazgirt ovasında karşılaştı. Alparslan, Bizans ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı.

İmparator esir düştü, ancak bir antlaşmanın ardından serbest bırakıldı. Ansiklopediye göre Malazgirt zaferi Anadolu’nun Türkler tarafından fethini sağladı ve burası Oğuzların yurdu oldu. Romanos Diogenes’in ordusunda Peçenek ve Uz gibi Türk kökenli paralı askerler de vardı. Bu birliklerin bir kısmı savaş sırasında Alparslan’ın tarafına geçti. Savaşın arka planını Malazgirt Savaşı’nın nedenleri yazısında anlattık.

Haçlılarla Savaşlar

Selçuklu savaşları XI. yüzyılın sonunda yeni bir rakiple karşılaştı: Haçlılar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre I. Kılıcarslan, Haziran 1097’de İznik’i kaybetti. Temmuz 1097’de Eskişehir yakınlarında yapılan savaş da yenilgiyle sonuçlandı. Kılıcarslan bunun üzerine Konya’yı devletin merkezi yaptı.

Ansiklopediye göre 1147’de İkinci Haçlı Seferi’ne katılan Alman ordusu Eskişehir yöresinde ağır bir yenilgiye uğradı. Fransız ordusu da Batı Anadolu’dan Antalya’ya giderken Türk saldırıları yüzünden ağır kayıp verdi. Bu başarılar, Orta Anadolu’dan geçmenin Haçlılar için çok zor olduğunu gösterdi. Ansiklopediye göre Birinci Haçlı Seferi’nin orduları 1098’de Antakya önünde Kürboğa’yı da yendi ve 1099’da Kudüs’ü aldı.

Katvan ve Oğuz Yenilgisi

Horasan’daki büyük devlet, XII. yüzyılda doğudan gelen tehlikelerle uğraştı. Sultan Sencer, 1141’deki Katvan Savaşı’nda Karahıtaylara yenildi ve Mâverâünnehir’i kaybetti. Bu yenilgi, devletin doğu sınırındaki gücünü ciddi biçimde sarstı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sencer, Nisan 1153’te kendi soydaşları Oğuzlarla savaşırken yenildi ve üç yıl esir kaldı. Ansiklopediye göre onun 1157’deki ölümüyle büyük devlet tarih sahnesinden çekildi.

Bu dönemin iç çekişmelerini ve Melikşah sonrasını Melikşah’ı kim öldürdü? yazısında ele aldık. Büyük devletin savaşlarını ise Büyük Selçuklu’nun yaptığı savaşlar yazısında ayrıntılı olarak anlattık.

Miryokefalon Savaşı (1176)

Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos, II. Kılıcarslan’dan bazı toprakları geri vermesini istedi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre sultan bu istekleri yerine getirmeyince imparator büyük bir orduyla Konya’ya yürüdü. Bizans ordusu 17 Eylül 1176’da Miryokefalon denilen yerde ağır bir yenilgiye uğradı. Sultan, imparatorun barış isteğini kabul etti.

Ansiklopediye göre bu zaferin en önemli sonucu, Bizans’ın askerî gücünü ve Anadolu’yu geri alma ümidini yitirmesidir. Miryokefalon, Anadolu’nun Türkleşmesi açısından bir dönüm noktası sayılır. Selçuklu savaşları içinde Malazgirt kapıyı açtıysa, Miryokefalon bu kazanımı kalıcı hâle getirdi.

Yassıçimen ve Kösedağ

I. Alâeddin Keykubad, 1230’da Erzincan yakınlarındaki Yassıçimen’de Celâleddin Hârizmşah’ı yendi. Bu zafer doğu sınırını güvenceye aldı, ancak Moğollar ile Anadolu arasındaki son tampon gücü de ortadan kaldırdı. Ansiklopediye göre Moğollar bu dönemde Anadolu sınırına dayanmıştı.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1240’taki Babaî İsyanı ordunun gücünü sarstı. Moğol komutanı Baycu Noyan 1242’nin sonlarında Erzurum’u ele geçirdi. Ansiklopediye göre Kösedağ Savaşı, kaynaklara göre 1 veya 3 Temmuz 1243’te yapıldı. II. Gıyâseddin Keyhusrev’in ordusu savaşın ilk dakikalarında dağılmaya başladı.

Yenilgiden sonra Anadolu sultanlığı Moğollara yıllık vergi vermeyi kabul etti. Ansiklopediye göre devlet bir daha toparlanamadı ve zamanla Moğol tahakkümü altına girdi. Bu ortamda Anadolu’da beylikler güçlendi. Osmanlı Beyliği de bu süreçte ortaya çıktı. Kuruluş dönemini Osman Gazi yazısında anlattık.

Ordunun Savaş Usulü

Selçuklu savaşları, Türk atlı okçularının savaş usulünü yansıtır. Ordunun çekirdeği hızlı hareket eden süvarilerden oluşuyordu. En bilinen taktik, düşmanı sahte bir geri çekilmeyle tuzağa çekmekti. Bu taktiğe “Turan taktiği” denir.

Ordunun önemli bir kısmı ikta sistemiyle beslenirdi. Bu sistemde askerler, belirli toprakların gelirini maaş yerine alırdı. Sultanın etrafında ise maaşlı ve sürekli bir muhafız birliği bulunurdu. Ordu, Türkmen boylarının yanı sıra farklı kökenlerden gelen paralı askerleri de barındırırdı.

Savaşların Sonuçları

Bu savaşların en kalıcı sonucu Anadolu’nun Türkleşmesidir. Malazgirt’ten sonra Türkmen boyları Anadolu’ya yerleşti, şehirler ve kervansaraylar kuruldu. Haçlılara karşı kazanılan başarılar İslam dünyasının savunmasına katkı sağladı. Moğol istilası siyasi birliği bozsa da Türk nüfusunun Anadolu’daki varlığını değiştirmedi.

Sık Sorulan Sorular

Selçuklu savaşları nelerdir?

Başlıcaları Dandanakan (1040), Pasinler (1048), Malazgirt (1071), Eskişehir (1097), Katvan (1141), Miryokefalon (1176), Yassıçimen (1230) ve Kösedağ (1243) savaşlarıdır.

Selçuklu savaşları arasında Anadolu’nun kapısını açan hangisidir?

Malazgirt Savaşı’dır. Alparslan’ın 26 Ağustos 1071’deki zaferi, Türklerin Anadolu’ya yerleşmesinin yolunu açtı.

Dandanakan Savaşı’nın önemi nedir?

Gaznelilere karşı kazanılan bu zaferle Horasan’daki büyük devlet resmen kuruldu ve Tuğrul Bey ilk hükümdar oldu. Savaş Merv yakınlarında yapıldı ve üç gün sürdü.

Kösedağ Savaşı neden önemlidir?

Bu yenilgiyle Anadolu sultanlığı Moğollara bağlandı. Ansiklopediye göre devlet yıllık vergi vermeyi kabul etti. Merkezî otorite zayıfladı ve beylikler dönemi başladı.

Sonuç

Selçuklu savaşları, Türklerin Horasan’dan Anadolu’ya uzanan yolculuğunun hikâyesidir. Dandanakan bir devleti kurdu, Malazgirt Anadolu’nun kapılarını açtı. Miryokefalon bu kazanımı kalıcı hâle getirdi. Kösedağ yenilgisi ise sultanlığın sonunu hazırladı ve beylikler dönemini başlattı. Her biri, Türk tarihinin yönünü değiştiren bir dönüm noktası oldu.

Kaynaklar

“Selçuklu Savaşları” üzerine bir yorum

Yorum yapın