Malazgirt Savaşı Nedeni: Türkmen Göçleri, Bizans ve 1071

Malazgirt Savaşı’nın temel nedeni, Anadolu’ya yönelen Türkmen akınları ile Bizans’ın bu ilerleyişi durdurma kararıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İmparator IV. Romanos Diogenes, Selçuklu sorununu kökünden çözmek için 13 Mart 1071’de büyük bir orduyla yola çıktı. Alparslan da Mısır seferini yarıda bırakıp onu karşılamaya yöneldi.

Hızlı Özet

Savaş 26 Ağustos 1071’de Sultan Alparslan ile IV. Romanos Diogenes arasında yapıldı.
Asıl neden, Türkmenlerin yurt ihtiyacı ve Bizans’ın Anadolu’yu koruma çabasıydı.
İmparator, Selçuklu merkezlerini ele geçirmek için 1071’de büyük bir sefere çıktı.
Alparslan, Mısır seferini yarıda kesip Doğu Anadolu’ya döndü.
Zafer, Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesinin yolunu açtı.

Malazgirt Savaşı’nın Nedeni Neydi?

Kısaca savaş, Anadolu üzerindeki hâkimiyet mücadelesinden doğdu. Selçuklular, Türkmenleri yerleştirmek için Anadolu’ya yöneliyordu. Bizans ise bu akınları durdurup kaybettiği bölgeleri geri almak istiyordu. İmparatorun Malazgirt, Ahlat ve Menbic’i geri istemesi ve ardından bu kaleyi zaptetmesi savaşı kaçınılmaz kıldı.

Türkmenlerin Yurt Arayışı

Savaşın en derin nedeni bir göç hareketiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Orta Asya bozkırlarında kendini güvende hissetmeyen ve ekonomik sıkıntı çeken Türk toplulukları, Selçuklu topraklarına akıyordu. Türkmen adıyla anılan bu kalabalık kitleler, XI. yüzyılın başından beri aralıksız göç ediyordu. Yer yer sosyal rahatsızlıklara da yol açıyorlardı.

Ansiklopediye göre bu toplulukların alışkın oldukları şartlara uygun bir memlekete yerleştirilmesi gerekiyordu. Bu memleket, bozkırları hatırlatan ve hayvancılığa elverişli bölgeleriyle Anadolu’ydu. Çağrı Bey’in yıllar önce yaptığı akınlarda Doğu Anadolu yaylaları keşfedilmişti. Selçuklu devlet adamları, Türkmenleri Bizans sınırlarına sevk etmeyi resmî iskân siyaseti olarak benimsedi.

Ancak Anadolu’ya ulaşmak kolay değildi. Ansiklopediye göre Urmiye Gölü yöresinden Tiflis’in kuzeyine kadar Bizans’a ileri karakol hizmeti gören küçük prenslikler vardı. Önce bu savunma hattının kırılması gerekiyordu.

Selçuklu Akınları ve Ani’nin Fethi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Dandanakan Savaşı’ndan (1040) sonra Merv’de toplanan kurultayda batıya yönelik fetih planları belirlendi. Selçuklu kuvvetleri Anadolu içlerine, Sivas’a kadar ilerledi. Alparslan da tahta çıktıktan kısa süre sonra, Şubat 1064’te “Rum gazâsı” denilen batı seferine çıktı. Ansiklopediye göre hükümdarlığı boyunca batıda fetih, doğuda ise asayiş amacıyla harekete geçti.

Ansiklopediye göre Alparslan, bölgenin en müstahkem şehri sayılan Ani’yi bir aydan uzun süren kuşatmanın ardından 16 Ağustos 1064’te aldı. Zaptı imkânsız sanılan şehrin fethi Doğu’da ve Batı’da büyük yankı uyandırdı. Halife Kāim-Biemrillâh, Alparslan’a “Ebü’l-feth” lakabını verdi. Kars prensi Gagik de onun tâbiiyetini kabul etti.

Bizans’ın Karşı Hamlesi: Romanos Diogenes

Türk fetihleri hızlanırken Bizans tahtına IV. Romanos Diogenes çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre imparator, Mart 1068’de çeşitli milletlerden kurduğu bir orduyla sefere çıkıp Maraş’a kadar gitti. Ancak kesin bir başarı kazanamadan geri döndü. 1069’da Harput yörelerine kadar ilerledi; bu sırada Selçuklular Konya başta olmak üzere birçok şehri aldı.

Ansiklopediye göre imparator 1070’te saraydaki muhalefet yüzünden başkentten ayrılamadı ve gönderdiği ordular da başarılı olamadı. Bunun üzerine Selçuklu sorununu kökünden çözmeye karar verdi. Amacı doğrudan İran’a ulaşıp Selçuklu merkezlerini ele geçirmekti. Ayasofya’daki büyük bir törenin ardından 13 Mart 1071’de yola çıktı.

Ansiklopediye göre bazı kaynaklar bu ordu için 600.000’e varan rakamlar verir; ancak sayının 200.000 civarında olduğu tahmin edilir. Ordu Peçenek, Uz, Kıpçak ve Hazar Türkleri ile Slav, Alman, Bulgar, Frank, Ermeni ve Gürcülerden oluşuyordu. Bu çok uluslu yapı, ordunun en zayıf noktası olacaktı.

Alparslan Neden Mısır Seferini Bıraktı?

Bizans hazırlanırken Alparslan başka bir hedefe yönelmişti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre amacı Mısır’daki Şiî Fâtımî iktidarını yıkmaktı; çünkü İslam dünyası hâlâ iki başlı bir görünümdeydi. Mayıs 1071’de Halep’i kuşattı. Şehrin emiri itaat edince Mısır’a doğru yola çıktı.

Ansiklopediye göre yolda imparatorun elçisi sultana yetişti. Elçi, Menbic, Ahlat ve Malazgirt’in iadesini, aksi hâlde savaş açılacağını bildirdi. Sultan elçiyi sert bir cevapla geri gönderdi ve Mısır seferini yarıda keserek Doğu Anadolu’ya yöneldi. Ansiklopediye göre yiyecek sıkıntısı yüzünden yaşlı askerlerin bir kısmını terhis etti ve Urfa üzerinden Diyarbekir yöresine vardı. Silvan’dayken imparatorun kaleyi ele geçirip halkını kılıçtan geçirdiğini öğrendi.

İmparator da ordusunu bölmüştü. Ansiklopediye göre Gürcistan’ı yeniden almak ve erzak sağlamak için 20.000 kişilik bir kuvveti kuzeydoğuya gönderdi. Arkasını güvenceye almak için 30.000 kişilik bir kuvveti de Ahlat üzerine yolladı. Bu ikinci kuvvet, Selçuklu atlıları tarafından durdurularak geri çekilmeye zorlandı.

26 Ağustos 1071: Savaşın Seyri

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre büyük karşılaşmadan önceki öncü savaşlarını Selçuklular kazandı. Ahlat garnizonu komutanı Emîr Sunduk, Bizans birliklerini bozguna uğrattı ve komutan Basilakes’i esir aldı. Onun taşıdığı büyük haç, zafer alameti olarak Bağdat’taki halifeye gönderildi. Ansiklopediye göre yaklaşık 200.000 kişilik Bizans ordusuna karşı Selçuklu ordusu 50.000 kişi civarındaydı. Ancak bu ordu aynı ideal etrafında birleşmişti.

Ansiklopediye göre sultanın yanında Anadolu’yu ve Bizanslıları iyi tanıyan Afşin, Sunduk ve Ay Tegin gibi tecrübeli akıncı beyleri vardı. Artuk, Dânişmend, Saltuk, Mengücük, Çavlı ve Porsuk gibi emîrler de ordudaydı. Bu isimlerin bazıları, savaştan sonra Anadolu’da kurulacak beyliklere ad verdi.

Alparslan, 24 Ağustos 1071’de Ahlat ile Malazgirt arasındaki Rahve ovasında karargâh kurdu. Ansiklopediye göre önce imparatora görünüşte barış teklif eden bir elçilik heyeti gönderdi; asıl amacı düşmanın durumunu öğrenmekti. İmparator, sultanın köşeye sıkıştığını düşünerek teklifi sertçe reddetti. Bu sırada Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh, zafer için hazırlattığı bir duanın bütün İslam ülkelerinde cuma namazında okunmasını emretti.

26 Ağustos Cuma günü Alparslan, ordusuyla birlikte cuma namazını kıldı. Ansiklopediye göre “Ölürsem kefenim olsun” dediği beyaz bir elbise giydi ve askerlerine ünlü konuşmasını yaptı. Kendisinin de onlardan biri olarak savaşacağını, isteyenin geri dönebileceğini söyledi. Ardından ilk hücumu başlattı.

Ansiklopediye göre sultanın yönettiği sahte geri çekilme, Bizans merkez kuvvetlerini pusudaki birliklerin önüne çekti. Bizans sağ kanadındaki Türk kökenli askerler, başlarındaki Tamış Bey ile Selçuklu safına geçti. Ordu dağıldı, imparator ve çok sayıda general esir düştü. Selçuklu tarafındaki diğer savaşları Büyük Selçuklu’nun yaptığı savaşlar yazısında anlattık.

Romanos Diogenes’e Nasıl Davranıldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Alparslan, esir imparatora bir savaş esiri gibi değil, konuk bir hükümdar gibi davrandı. İki hükümdar arasında bir barış antlaşması imzalandı. Buna göre imparator kurtuluş akçesi olarak 1,5 milyon altın, Bizans da her yıl 360.000 altın vergi ödeyecekti. Bütün Müslüman esirler serbest bırakılacak; Antakya, Urfa, Menbic ve Malazgirt Selçuklulara bırakılacaktı.

Ansiklopediye göre Alparslan, antlaşmadan bir gün sonra imparatoru maiyetiyle birlikte İstanbul’a uğurladı. Ancak Bizans Senatosu onu çoktan tahttan indirip yerine VII. Mikhail Dukas’ı imparator ilan etmişti. Romanos Diogenes’in Kütahya’da gözlerine mil çekildi; ertesi yıl Kınalıada’daki zindanda öldü.

Malazgirt Zaferinin Sonuçları

Zafer bütün İslam dünyasında büyük bir coşkuyla karşılandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre birçok tarihçi bu zaferi, Hz. Ömer devrindeki Yermük ve Kādisiye zaferlerine benzetti. Bizans’ın büyük ordusu dağıldığı için Türkler sonraki yıllarda ciddi bir dirençle karşılaşmadan Ege ve Marmara kıyılarına kadar ilerledi.

Ansiklopediye göre Türkler bu kez yağma amacı taşımadan fethettikleri toprakları vatan edindi. Saltuklu, Mengücüklü, Dânişmendli, Ahlatşahlar ve Artuklu gibi devletler kuruldu. Anadolu ve Suriye’de hâkimiyetin Müslüman Türklere geçmesi üzerine Avrupa bir araya gelip Haçlı seferlerine hazırlanmaya başladı.

Alparslan’ın oğlu Melikşah döneminde Selçuklu hâkimiyeti daha da genişledi. Onun şüpheli ölümünü Melikşah’ı kim öldürdü? yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Malazgirt Savaşı ne zaman yapıldı?

26 Ağustos 1071 Cuma günü, Ahlat yakınlarındaki Rahve ovasında yapıldı.

Malazgirt Savaşı’nın asıl nedeni nedir?

Türkmenlerin Anadolu’ya yerleşme ihtiyacı ve Bizans’ın Türk akınlarını kökünden durdurma kararı.

Romanos Diogenes neden yenildi?

Ordusu çok uluslu ve dağınıktı. Sahte geri çekilme taktiği ve Türk kökenli askerlerin taraf değiştirmesi bozgunu hızlandırdı.

Malazgirt Antlaşması’nın şartları nelerdi?

Kurtuluş akçesi, yıllık vergi, esirlerin serbest bırakılması ve Antakya, Urfa, Menbic ile bölgedeki kalenin Selçuklulara bırakılması.

Savaştan sonra Anadolu’da hangi devletler kuruldu?

Saltuklu, Mengücüklü, Dânişmendli, Ahlatşahlar ve Artuklu gibi Türk devletleri kuruldu.

Sonuç

Malazgirt Savaşı’nın nedeni, Türkmenlerin Anadolu’da yurt arayışı ile Bizans’ın bu ilerleyişi kesin olarak durdurma kararının çatışmasıydı. Romanos Diogenes büyük ama dağınık bir orduyla Selçuklu merkezlerine yürüdü. Alparslan ise Mısır seferini bırakıp 26 Ağustos 1071’de onu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Anadolu’nun kısa sürede Türk yurdu hâline gelmesinin kapısını açtı.