Gaznelilerde Vezirler Hangi Unvanı Kullanmıştır? 961-1186 Gazneliler

Gaznelilerde vezirler hangi unvanı kullanmıştır sorusunun cevabı “hâce-i büzürg”tür. Farsça bu unvan “büyük efendi” ya da “ulu hoca” anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre vezir, birkaç divandan oluşan hükümet teşkilâtının başında bulunurdu. Divan başkanları, kumandanlar ve hâcibler onun emrinde çalışırdı.

Hızlı Özet

Gazneli vezirinin unvanı “hâce-i büzürg”tü.
Vezir Dîvân-ı Vezâret’in başındaydı ve diğer divanlar ona bağlıydı.
Ordunun başkomutanı ise “hâcib-i büzürg” unvanını taşıyordu.
Vezirler göreve başlamadan önce sultanla şartlarını belirleyen bir anlaşma imzalardı.
En ünlü Gazneli veziri Ahmed bin Hasan el-Meymendî’dir.
Hâce-i büzürg unvanını Büyük Selçuklu vezirleri de kullandı.

Gazneliler Kimdir?

Gazneliler, bugünkü Afganistan’daki Gazne şehrinde kurulan bir Türk-İslam devletidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sâmânîlerin Horasan ordusu komutanı Alp Tegin, 961’de başarısız bir girişimden sonra Gazne’ye çekildi. Devletin asıl kurucusu sayılan Sebük Tegin ise 977’de başa geçti. Ansiklopediye göre Sebük Tegin, Isık Göl kıyısındaki Barshan bölgesinde doğmuştu.

Devlet en parlak dönemini Mahmûd-ı Gaznevî zamanında yaşadı. Mahmud 998’de tahta çıktı ve Hindistan’a on yedi sefer düzenledi. Bu seferlerin en ünlüsü 1025-1026’daki Somnat seferidir. Oğlu Mesud ise 1040’ta Dandanakan’da Selçuklulara yenildi. Ansiklopediye göre devlet 1186’da Gurlular tarafından ortadan kaldırıldı.

Mahmud, 999’da Abbâsî Halifesi Kādir-Billâh’a elçi gönderdi. Ansiklopediye göre halife onun saltanatını onayladı ve ona “Yemînüddevle” lakabını verdi. Hanedana bu lakaptan dolayı Yemînîler de denir.

Gazneli seferleri, İslam’ın Kuzey Hindistan’da yayılmasında önemli rol oynadı. Bölgenin İslam’la daha önceki temaslarını Hindistan’ın İslam’la tanışması yazısında ele aldık.

Gaznelilerde Vezirler Hangi Unvanı Kullanmıştır?

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Vezir maddesine göre Gazneli hükümetinin başındaki vezire “hâce-i büzürg” denirdi. Unvan, vezirin bütün divanlar üzerindeki üstün konumunu anlatıyordu. Unvandaki “hâce” kelimesi Farsçada efendi ve saygın kişi için kullanılırdı. Vezirin başkanlık ettiği divan da Dîvân-ı Vezâret, Dîvân-ı Hâce ya da Dîvân-ı Vezîr adlarıyla anılırdı.

Sultan ise devletin mutlak hâkimiydi. Ansiklopediye göre Gazneli hükümdarı “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” sayılıyordu. Vezir, bu geniş yetkinin günlük yönetimdeki temsilcisiydi. İslam öncesi Türk devletlerindeki unvanlarla karşılaştırma için Türk hükümdar unvanları yazısına bakabilirsiniz.

Vezir Nasıl Atanırdı?

Ansiklopediye göre vezirler, sultanın tevkîini taşıyan bir menşurla atanırdı. Göreve başlamadan önce sultanla, hangi şartlarda çalışacaklarını belirleyen bir anlaşma imzalarlardı. Ayrıca hükümdara ihanet etmeyeceklerine dair bir yemin metni de imzalarlardı. Bu metne “sevgendnâme” denirdi. Ansiklopediye göre Sultan Mesud, vezir atamadan önce devletin ileri gelenlerinin görüşünü alırdı.

Atama töreninde sultan, vezire üzerinde adı yazılı bir yüzük verirdi. Vezirlik alametleri arasında hil‘at, yüzük, divit, sarık, otağ ve kılıç bulunurdu. Ansiklopediye göre sultan, devlet işlerinde kendi fermanından sonra vezirin fermanının geçerli olduğunu ilan ederdi. Bu, vezirin çok geniş yetkilerle donatıldığını gösteriyordu.

Sebük Tegin’in öğütleri de vezir seçimine ışık tutar. Ansiklopediye göre Sebük Tegin, her işin ehline verilmesi gerektiğini söylemişti. Bir kişinin yeteneğine bakılmadan, sırf babasının mevkii yüzünden vezir yapılmamasını istemişti.

Vezirin Görev ve Yetkileri

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Gazneli divanlarının hepsi vezire bağlı olarak çalışırdı. Sultanla vezir arasındaki bağlantıyı Dîvân-ı Risâlet’in başkanı sağlardı. Başlıca divanlar ve görevleri şöyle özetlenebilir:

Divan	Başlıca görevi
Dîvân-ı Vezâret	Genel yönetim ve maliye
Dîvân-ı Risâlet (İnşâ)	Resmî yazışmalar
Dîvân-ı Arz	Ordu işleri
Dîvân-ı İşrâf	Denetim
Dîvân-ı Vekâlet	Saray ve hassa işleri
Dîvân-ı İstîfâ	Mali kayıtlar
Dîvân-ı Berîd	Posta ve haber alma

Beyhakî’nin kayıtlarına göre hazineye gelir sağlamak vezirin öncelikli göreviydi. Maaşların miktarını ve ödeme zamanını da vezir belirlerdi. Vezir, Dîvân-ı Arz’ın başkanıyla birlikte orduyu denetler ve savaşa hazır tutardı. Ansiklopediye göre Vezir Ahmed bin Abdüssamed, 1035’te Belh ve Toharistan’daki isyanları bastırmıştı.

Vezir genellikle sultanın yolculuklarında ona eşlik ederdi. Sultan Hindistan seferine çıktığında ise bazen onun yerine Horasan’da kalırdı. Ansiklopediye göre vezir, divan görevlilerinin, nâiblerin ve müşriflerin güvenilir kişilerden seçilmesini isterdi. Bu görevlilerin kendisine karşı sorumlu tutulmasını da talep ederdi.

Hâce-i Büzürg ile Hâcib-i Büzürg Karıştırılmamalı

Sınavlarda sık yapılan bir hata, hâce-i büzürg ile hâcib-i büzürg unvanlarını karıştırmaktır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hâciblik Gaznelilere Sâmânîlerden geçti. Gazneli ordusunun başkomutanı “hâcib-i büzürg” unvanını taşıyordu. Diğer hâcibler ise emîrler arasından seçilirdi. Kısacası hâce-i büzürg vezirin, hâcib-i büzürg ise ordu komutanının unvanıydı.

Ansiklopediye göre Sultan Mahmud’un ölümünden sonra bu görevi Ali Kârib üstlendi. Sebük Tegin’in gözde memlükü Altuntaş da Gazneli ordusunda yükselerek büyük hâcibliğe kadar çıkmıştı.

Tehlikeli Bir Makam

Vezirlik, geniş yetkileri kadar riskleri de olan bir makamdı. Ansiklopediye göre vezirler komutanları ve devlet adamlarını denetlemeye çalıştıkları için sık sık entrikalarla karşılaşırdı. Suç işleyen vezirleri emîr-i hares cezalandırırdı.

Gazneli tarihinde görevden alınan, tutuklanan ve malları müsadere edilen vezirler az değildir. İbnü’l-Esîr’e göre Sultan Mahmud, Meymendî’nin 15 milyon dinar değerindeki malına el koymuştu. Ansiklopediye göre Meymendî, bu yüzden Mesud’un vezirlik teklifini önce kabul etmedi. Görevi ancak sultanın ısrarıyla üstlendi.

Ünlü Gazneli Vezirleri Kimlerdir?

Sultan Mahmud’un ilk önemli veziri Ebü’l-Abbas Fazl bin Ahmed el-İsferâyînî idi. Ansiklopediye göre Mahmud onu azledip tutuklattı. Ebü’l-Abbas döneminde divan yazışmaları Arapçadan Farsçaya geçmişti.

En ünlü Gazneli veziri ise Ahmed bin Hasan el-Meymendî’dir. Ansiklopediye göre Meymendî, Sultan Mahmud’un süt kardeşiydi ve onunla birlikte yetişmişti. Önce Dîvân-ı İnşâ ve Dîvân-ı Resâil’in başına geçti, sonra Dîvân-ı Arz’ı yönetti. Meymendî 1014’te vezir oldu ve divan yazışmalarını yeniden Arapçaya döndürdü. Hârizm siyaseti yüzünden sultanla anlaşmazlığa düşünce 1024’te tutuklandı.

Sultan Mesud tahta çıkınca Meymendî’yi serbest bıraktırdı ve ona yeniden vezirlik teklif etti. Meymendî önce yaşlılığını öne sürdü, sonra yetkilerini belirleyen bir anlaşmayla görevi kabul etti. Anlaşma 4 Şubat 1031’de yapıldı. Meymendî 31 Aralık 1032’de Herat’ta öldü. Ansiklopediye göre Nizâmülmülk de Siyâsetnâme’de onu başarılı bir vezir olarak anar.

Meymendî’den sonra vezirlik yapan Ahmed bin Abdüssamed de güçlü bir devlet adamıydı. Meymendî’nin oğlu Abdürrezzâk ise Sultan Mevdûd’un veziri oldu. Ansiklopediye göre Meymendî âlim ve şairleri de korurdu. Utbî, Kitâbü’l-Yemînî adlı eserini ona sunmuştu.

Türk-İslam Devletlerinde Vezir Unvanları

Vezirlik makamı farklı Türk-İslam devletlerinde farklı adlarla anıldı. Aşağıdaki tablo, sınavlarda sık karıştırılan unvanları özetler.

Devlet	Vezirin unvanı
Karahanlılar	Yuğruş
Gazneliler	Hâce-i büzürg
Büyük Selçuklular	Hâce, hâce-i büzürg, sâhib, sadr
Osmanlılar	Vezîriâzam, sadrazam

Ansiklopediye göre Karahanlılarda yuğruş denilen vezir, hükümdar adına devlet işlerini yürütürdü. Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig’de vezire tuğ, davul, zırh ve vezâret mührü verildiğini anlatır.

Selçuklulara Etkisi

Gazneli devlet düzeni, Büyük Selçukluları da etkiledi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Büyük Selçuklu vezirleri de “hâce” ve “hâce-i büzürg” unvanlarını kullandı. Bunların yanında “sâhib”, “sadr” ve “destûr” gibi unvanlar da vardı. Selçukluların dönemin güçleriyle mücadelesini Büyük Selçuklu savaşları yazısında anlattık.

Bu gelenek Osmanlı’ya kadar uzandı. Osmanlı’da devletin en yüksek yöneticisi zamanla “vezîriâzam” ya da “sadrazam” unvanını aldı. Osmanlı vezirlerini Kubbealtı vezirleri yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Gaznelilerde vezirler hangi unvanı kullanmıştır?

Gazneli vezirleri “hâce-i büzürg” unvanını kullanmıştır. Unvan, “büyük efendi” anlamına gelir.

Gaznelilerde vezirler hangi unvanı kullanmıştır sorusu sınavda nasıl çıkar?

Soru genellikle Türk-İslam devletlerinin teşkilatı konusunda sorulur. Seçeneklerde sadrazam, hâcib ve atabeg gibi unvanlar da yer alabilir. Doğru cevap hâce-i büzürgdür.

En ünlü Gazneli veziri kimdir?

En ünlü Gazneli veziri Ahmed bin Hasan el-Meymendî’dir. Hem Sultan Mahmud’a hem de Sultan Mesud’a vezirlik yapmıştır.

Vezirlerin bağlı olduğu divan hangisidir?

Vezir, Dîvân-ı Vezâret’in başında bulunurdu. Diğer divanlar da ona bağlı olarak çalışırdı. Bu divanın diğer adları Dîvân-ı Hâce ve Dîvân-ı Vezîr’dir.

Sonuç

Gaznelilerde vezirler hangi unvanı kullanmıştır sorusunun cevabı “hâce-i büzürg”dür. Bu unvanı taşıyan vezir, bütün divanları yöneten ve orduyu denetleyen güçlü bir devlet adamıydı. Ancak makam entrikalara açıktı ve pek çok vezir görevini kaybetti. Gazneli düzeni daha sonra Büyük Selçuklu teşkilatına da örnek oldu. Bu unvan, ordu komutanının unvanı olan hâcib-i büzürg ile karıştırılmamalıdır.