Eski Mısır Mitolojisine Göre Burçlar: Efsane mi, Tarih mi?

Eski Mısır mitolojisine göre burçlar, internette Nil, Amon-Ra, Osiris, İsis ya da Anubis gibi adlarla sıkça karşımıza çıkar. Peki bu sistemin antik kaynaklarda bir karşılığı var mı? Bu yazıda Mısırlıların gökyüzüne bakışını, dekanları ve burç astrolojisinin gerçek kökenini TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanarak ele alıyoruz.

Hızlı Özet

Mısırlılar Sirius yıldızı ile Nil’in taşması arasında ilişki kurdu.
Tutulum çemberini 10’ar derecelik 36 bölüme, yani dekanlara ayırdılar.
DİA’ya göre on iki burçlu zodyak bu bölünmeden ilham alınarak sonradan oluştu.
Doğum anına dayanan yıldız falı ilk kez Babillilerce uygulandı.
Uğurlu vakit seçimi (ihtiyârât) Babilliler ve Mısırlılarca biliniyordu.
Osmanlı sarayında müneccimbaşı, önemli işler için eşref saati belirlerdi.

Eski Mısır Mitolojisine Göre Burçlar Listesi Ne Anlatır?

Bugün yaygın olarak paylaşılan listeler, yılın belirli günlerini tanrı adlarıyla eşleştirir. Bu adlar arasında Nil, Amon-Ra, Mut, Geb, Osiris, İsis, Thoth, Horus, Anubis, Seth, Bastet ve Sekhmet sayılır. Her birine liderlik, sezgi ya da sadakat gibi kişilik özellikleri atfedilir. Ancak bu tür listeler çoğu zaman kaynak göstermez.

TDV İslâm Ansiklopedisi, yıldızların insanları ve olayları etkilediği inancına dayanan astrolojiyi “sözde ilim” olarak tanımlar. Bu yazıda kişilik yorumlarına girmiyoruz. Bunun yerine Mısırlıların gökyüzüne nasıl baktığını ve burç anlayışının kökenini anlatıyoruz.

Mısırlılar Gökyüzünü Neden Gözlemledi?

Mısır’da tarım ve gündelik hayat Nil’in yıllık taşkınına bağlıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mısırlılar, Sirius yıldızı ile Nil’in taşması arasında ilişki kurdu. Gökyüzünü gözlemek bu yüzden pratik bir ihtiyaçtı.

Mısır takvimi, antik çağın astronomik ölçümlerinde de kullanıldı. Ansiklopediye göre Atinalı Meton ve Euktemon’un MÖ 432’deki yaz gündönümü ölçümü, Mısır takvimine göre 21 Barmehat sabahına tarihlenir. III. Ptolemaios’un saltanatının dokuzuncu yılında da 152 güneş yılının, 152 Mısır yılından 37 gün uzun olduğu hesaplanmıştı.

Gözlem için özel mekânlar da vardı. Ansiklopediye göre II. Ramses’in Teb’de yaptırdığı ve sonradan Ramesseum diye anılan yapı kompleksinde bir astronomi gözlem odası bulunuyordu.

Dekanlar: Mısır’ın Gökyüzü Bölümleri

Eski Mısır mitolojisine göre burçlar tartışmasında asıl önemli bilgi dekanlarla ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mısırlılar, astrolojide önemli işlevi olan tutulum çemberini 10’ar derecelik otuz altı bölüme ayırdı. Ansiklopediye göre bundan ilham alınarak sonraları zodyak, 30’ar derecelik on iki parçaya bölündü.

Bu bilgi, Mısırlıların bugünkü burç sistemine dolaylı bir katkı yaptığını gösterir. Fakat on iki burcu tanrı adlarıyla eşleştiren listeleri doğrulamaz. Mısır mirası daha çok gökyüzünü düzenli bölümlere ayırma geleneğinde yaşar.

Burç Astrolojisi Nereden Geldi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre doğum anında yıldızların konumuna bakarak kehanette bulunma sanatı ilk kez Babillilerce uygulandı. Bu sanat Sâsânî topraklarında gelişti ve bu gelişmede Hindistan’ın güçlü etkisi oldu. Babilliler, kurban edilen hayvanların ciğerine bakma ve gökyüzünü gözlemleme olmak üzere iki tür fala başvururdu.

Ansiklopediye göre Mezopotamya toplulukları her yıldızın yeryüzünde bir etki alanı olduğuna inandı. Güneşi ve ayı incelemek için tapınaklarını piramit biçiminde, yani zigurat olarak yaptılar. Babilli rahiplerin gök cisimlerine ilgisi, onların kutsallığına inanmalarından kaynaklanıyordu. Bu hareketler önce yalnız kralların ve milletlerin kaderiyle ilişkilendirildi. Zamanla bütün insanlara teşmil edildi.

Başka kültürler de gökyüzünü bölümlere ayırdı. Çinliler ayın aylık hareketini yirmi sekiz, güneşin yıllık hareketini on iki bölüme böldü. Yunanlılar ise gök cisimlerinin, özellikle güneşin denizler, bitkiler, hayvanlar ve insanlar üzerinde etkisi olduğunu ileri sürdü. Ansiklopediye göre bu etkileşimin en güçlü görüldüğü yer zodyak, yani burçlar kümesi kabul edildi.

Eşref saat kavramının temeli de Mezopotamya’nın ilk yerleşik halkı Sümerlere dayanır. Astrolojinin bir işe başlamak için en uygun zamanı belirlemeye çalışan dalına ihtiyârât denir. Ansiklopediye göre bu uygulama Babilliler ve Mısırlılarca biliniyordu; İslam öncesi Araplar arasında da yaygındı.

Astrolojiyle uğraşanlar yedi gezegen ile on iki burcun karşılıklı hareketlerine bakardı. Gezegenlerin burçlarla ilişkisi uğurlu (sa‘d) ya da uğursuz (nahs) zamanları gösterirdi. Eşref saat ise bir işin yapılacağı en uygun ve en uğurlu zamandı.

Helenistik dönemde İskenderiye’de yaşayan Batlamyus (Ptolemaios), astronomi alanında el-Mecistî adıyla bilinen esere imza attı. Tetrabiblos adlı astrolojik bir eser de yazdı. Ansiklopediye göre İbn Haldûn, Batlamyus’un da bu konudaki tahminlerin zandan öteye geçmeyeceğini söylediğini aktarır. İskender’in Mısır’da Amon rahiplerince “Amon’un oğlu” diye kutsanmasını Büyük İskender ve padişahlar yazımızda ele aldık.

Listedeki Tanrılar Kimdi?

Popüler listelerdeki adların çoğu Mısır dininin gerçekten önemli tanrılarıdır. Ancak bu yazıda yararlandığımız ansiklopedi maddelerinde, bu tanrıları doğum günleriyle eşleştiren bir sisteme rastlanmaz. Listeler, tanrıların adlarını modern burç yorumlarıyla birleştirir.

DİA’ya göre Amon rahipleri Mısır’da büyük bir güce sahipti. IV. Amenofis, güneş kursu şeklinde gösterilen Aton’u tek tanrı ilan edip diğer tanrıları reddettiğinde en büyük tepkiyi onlar gösterdi. Bu reform, firavunun ölümünden sonra kanlı biçimde ortadan kaldırıldı.

Listelerde geçen Osiris, İsis, Horus ve Anubis, Mısır inanç dünyasının bilinen figürleridir. Bu tanrıların mitolojisi, modern burç yorumlarından çok daha köklü bir geleneğe aittir. Konuyla ilgili aşağıdaki videoyu da izleyebilirsiniz.

İslam Öncesi Türklerde On İki Hayvanlı Takvim

Doğum zamanına göre karakter belirleme fikri yalnız Mısır’a atfedilmez. Ansiklopediye göre dokuz katlı evren anlayışını benimseyen İslam öncesi Türkler, dört yönün her birinde dokuz, toplam otuz altı burç bulunduğunu kabul etti. On iki hayvan adını taşıyan takvimlerinde her ay bir hayvanın özelliklerini taşırdı. O ay doğanların karakterinin de bu özelliklere sahip olduğu düşünülürdü.

İslam Düşüncesinde ve Osmanlı’da Astroloji

Ansiklopediye göre İslam öncesi Araplar arasında yıldızlara tapınanlar ve doğa olaylarını yıldızların etkisine bağlayanlar vardı. İslam bu inançları tevhid ilkesine aykırı bularak ortadan kaldırdı. Kur’an’da ay, güneş, yıldız ve burçlar, Allah’ın ilim ve kudretine tanıklık eden varlıklar olarak anılır. Hadislerde de yıldızlara yaratıcı güç atfetmenin tevhid inancıyla bağdaşmadığı bildirilir.

Ansiklopediye göre İbn Haldûn, yıldızların birer etken olarak tesir ettiği iddiasını aklen mesnetsiz bulur. Yıldız falı için yazılan ve yıldıznâme denilen kitaplar da ansiklopedide “bilimsellikten uzak eserler” olarak nitelenir. Batı’da Galileo, Copernicus ve Kepler de astrolojiyi astronomiden ayırıp bilim dışı ilan etti.

Buna rağmen müneccimler, Emevîlerden ve özellikle Abbâsîlerden itibaren saraylarda itibar gördü; Osmanlı sarayı da bunlardan biriydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre müneccimbaşının en önemli görevi, önemli işler için uygun vakti belirlemekti. Padişahın tahta çıkışı, şehzade doğumu, savaş ilanı ve ordunun hareketi bunların başında gelirdi. Sadrazama mühür verilmesi, gemilerin denize indirilmesi ve sultan düğünleri için de eşref saat aranırdı.

Padişah nikâhlarında eşref saatin nasıl belirlendiğini harem hayatı yazımızda anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Eski Mısır mitolojisine göre burçlar gerçekten var mıydı?

Yaygın on iki tanrılı listeler genellikle kaynak göstermez. DİA’ya göre Mısırlılar gökyüzünü 36 bölüme ayırmıştı; on iki burçlu zodyak bundan ilham alınarak sonradan oluştu.

Eski Mısır mitolojisine göre burçlar listesinde hangi tanrılar var?

Listelerde Nil, Amon-Ra, Mut, Geb, Osiris, İsis, Thoth, Horus, Anubis, Seth, Bastet ve Sekhmet gibi adlar kullanılır.

Dekan nedir?

Tutulum çemberinin 10’ar derecelik otuz altı bölümünden her biridir.

Mısırlılar takvimlerini neye göre ayarlardı?

DİA’ya göre Sirius yıldızı ile Nil’in taşması arasında ilişki kurmuşlardı. Mısır takvimi, antik çağın astronomik ölçümlerinde de kullanıldı.

Astroloji ile astronomi aynı şey mi?

Hayır. İslam bilim geleneğinde astronomiye ilm-i felek, astrolojiye ilm-i ahkâm-ı nücûm denirdi. DİA astrolojiyi sözde ilim olarak tanımlar.

Burç astrolojisini kim başlattı?

DİA’ya göre doğum anına dayanan yıldız falı ilk kez Babillilerce uygulandı.

Osmanlı’da müneccimbaşı ne iş yapardı?

Tahta çıkış, savaş ilanı ve düğün gibi işler için eşref saati, yani en uygun vakti belirlerdi.

Sonuç

Eski Mısır mitolojisine göre burçlar listesi, antik Mısır’ın gerçek gökyüzü mirasından çok modern bir yorumdur. Mısırlılar Sirius ile Nil taşkınını ilişkilendirmiş ve tutulum çemberini 36 dekana bölmüştü; on iki burçlu zodyak bu bölünmeden ilham alınarak sonradan oluştu. Doğum anına dayanan yıldız falı ise Babil kökenliydi. İslam âlimleri astrolojiyi sorgularken saraylar uğurlu vakit arayışını sürdürdü.