Mayalar Dünyayı Neye Benzetmiştir? Maya Evren Anlayışı

Mayalar dünyayı neye benzetmiştir? Kısa cevap: Maya inancında yeryüzü, ilk denizin üzerinde yüzen dev bir timsahın ya da kaplumbağanın sırtı gibi düşünülürdü. Bu yeryüzü dört köşeli bir düzlemdi ve her köşesi bir renkle temsil edilirdi. Merkezde ise gök ile yeraltını birbirine bağlayan kutsal bir ağaç yükselirdi.

Hızlı Özet

Yeryüzü, dev bir timsahın veya kaplumbağanın sırtına benzetilirdi.
Dünya dört yöne ayrılır, her yön bir renkle anılırdı: doğu kırmızı, kuzey beyaz, batı siyah, güney sarı.
Evren on üç kat gök, yeryüzü ve dokuz katlı yeraltı dünyası Xibalba’dan oluşurdu.
Merkezdeki ceiba ağacı bu üç katı birbirine bağlardı.
Maya takvimi 260 ve 365 günlük iki döngünün birleşimine dayanırdı.

Mayalar Dünyayı Neye Benzetmiştir?

Maya kozmolojisinde yeryüzü, ilk okyanusun üzerinde yüzen dev bir sürüngenin sırtı olarak tasavvur edilirdi. Bu varlık bazı anlatımlarda timsah, bazılarında ise kaplumbağa biçiminde görülür. Kimi yorumlara göre dağlar ve tepeler bu dev hayvanın sırtındaki pürüzlerdi. Bu benzetme, toprağın canlı ve kutsal bir varlık olduğu inancını yansıtır.

Dünyanın yatay düzeni ise dört köşeli bir düzleme benzetilirdi. Her köşe bir yöne, her yön de bir renge karşılık gelirdi: doğu kırmızı (chak), kuzey beyaz (sak), batı siyah (ek’), güney sarıydı (k’an). Merkezin rengi ise yeşil ya da mavi-yeşildi (yax). Bu yön ve renk düzeni törenlerde, takvimde ve kehanetlerde kullanılırdı.

Göğün dört köşesinde ise onu taşıyan ve Bakab adı verilen tanrılar dururdu. Bakablar, her biri bir yöne yerleştirilmiş ve o yönün rengiyle anılan dört kardeş olarak düşünülürdü. Bazı araştırmacılar Maya evrenini dört köşeli bir eve ya da mısır tarlasına benzetir. Mayalar dünyayı neye benzetmiştir sorusunun cevabı da bu yüzden tek bir şekil değil, birbirini tamamlayan birkaç imgedir.

Mayalar Kimdi?

Maya uygarlığı bugünkü Meksika’nın güneyi, Guatemala, Belize ve Honduras’ın batısında gelişti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Amerika, Maya, Aztek ve İnka gibi eski medeniyetlere beşiklik etmiş bir kıtadır. Ansiklopediye göre VII-IX. yüzyıllar arasında güneyden gelen göçler ve savaşlar, klasik dönem medeniyetinin çökmesine yol açtı. X. yüzyılda Yucatan bölgesine Toltekler girdi ve Maya kültürü kuzeydeki yeni merkezlerde sürdü.

Maya Evreni Kaç Kattan Oluşurdu?

Maya inancına göre evren üç ana kattan oluşurdu: gök, yeryüzü ve yeraltı. Gök on üç kata, yeraltı dünyası ise dokuz kata ayrılırdı. Yeraltı dünyasının adı Xibalba’ydı ve ölüm tanrılarıyla ilişkilendirilirdi. Güneşin her akşam batıp yeraltına indiği, sabah doğuda yeniden doğduğu düşünülürdü.

Bu düzende mağaralar ve senot denilen doğal kuyular, yeraltı dünyasının kapıları sayılırdı. Bu yüzden Yucatan’daki senotlar önemli adak yerleri oldu. Chichén Itzá’daki Kutsal Senot bunun en bilinen örneğidir. Kuyudan çıkarılan yeşim, seramik ve tütsü kalıntıları bu adakların izleridir.

Dünya Ağacı İnancı

Evrenin merkezinde, Maya dilinde “yax che” denilen kutsal ceiba ağacı bulunurdu. Ağacın kökleri yeraltına iner, gövdesi yeryüzünde yükselir, dalları göğe uzanırdı. Böylece ağaç, evrenin üç katını birbirine bağlayan bir eksen sayılırdı. Dört yönde de birer renkli ağaç bulunduğuna inanılırdı. Palenque’deki Haç Tapınağı’nın ünlü kabartması, bu dünya ağacını haç biçiminde gösterir.

Popol Vuh’ta Dünyanın Yaratılışı

Maya yaratılış anlayışı en iyi Popol Vuh adlı metinden bilinir. Eser, Guatemala’daki K’iche’ halkının anlatılarını içerir ve XVI. yüzyılda Latin harfleriyle yazıya geçirildi. Bugün bilinen en eski nüshayı XVIII. yüzyılın başında rahip Francisco Ximénez kopyalamıştır. Anlatıya göre tanrılar önce sudan ve boşluktan yeryüzünü çıkardı. İnsanı yaratmak için önce çamuru, sonra tahtayı denediler; sonunda insanı mısırdan yarattılar.

Popol Vuh’un en ünlü bölümü Kahraman İkizler’in hikâyesidir. Hunahpu ve Xbalanque adlı ikizler, Xibalba’nın efendilerine karşı top oyunu oynar ve onların tuzaklarını atlatır. Hikâyenin sonunda ikizler göğe yükselerek Güneş ile Ay’a dönüşür. Bu anlatı, gökyüzü ile yeraltı dünyası arasındaki mücadeleyi simgeler. Maya şehirlerindeki top oyunu sahaları da çoğu zaman bu iki dünya arasındaki geçit olarak yorumlanır.

Bu anlatı, mısırın Maya hayatındaki merkezî yerini gösterir. Mısır hem temel besin hem de kutsal bir bitkiydi. İnsanın mısırdan yaratıldığı inancı, toprakla insan arasında derin bir bağ kurar. Bu bağ, takvimde de kendini gösterirdi.

Mayalar Gökyüzünü Nasıl İnceledi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hiyeroglif yazıyı benimseyen Mayalar, milattan sonra III. yüzyılda klasik dönem uygarlığını başlattı ve bu medeniyet IX. yüzyıla kadar sürdü. Bu dönemde gökyüzü gözlemleri ileri bir düzeye ulaştı. Venüs gezegeninin hareketleri, Ay ve Güneş tutulmaları dikkatle izlendi. Dresden Kodeksi’ndeki Venüs tabloları bu bilginin en bilinen örneğidir.

Maya takvimi iç içe geçmiş döngülere dayanırdı. Mayalar 260 günlük kutsal takvim (Tzolk’in) ile 365 günlük güneş takvimini (Haab’) birlikte kullanırdı. İki döngünün aynı güne yeniden denk gelmesi 52 yıl sürerdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre güneş takvimleri, dünyanın güneş etrafındaki bir tam dolanımına dayanır.

Kutsal takvimdeki her gün, 1’den 13’e kadar bir sayı ile yirmi gün adından birinin birleşmesiyle adlandırılırdı. Haab’ ise yirmişer günlük on sekiz aydan ve yılın sonuna eklenen beş günden oluşurdu. Wayeb denilen bu beş gün uğursuz sayılırdı. Venüs’ün yaklaşık 584 günlük görünür döngüsü de büyük bir doğrulukla hesaplanmıştı.

Haab’ takvimi 365 tam günden oluşuyordu ve artık yıl uygulaması yoktu. Ansiklopediye göre eski Mısır takvimi de 365 tam günlüktü; bu yönüyle iki takvim birbirine benzer. Maya bilginleri ayrıca sıfırı kullanan ve yirmilik tabana dayanan bir sayı sistemi geliştirdi. Bu sistemde nokta biri, çizgi beşi, deniz kabuğu biçimindeki bir işaret ise sıfırı gösterirdi. Uzun Sayım denilen takvim ise tarihleri milattan önce 3114 yılındaki bir başlangıçtan itibaren sayardı.

Dünyanın 2012’de sona ereceği iddiası da bu takvimin yanlış yorumlanmasından doğdu. Uzun Sayım’daki büyük bir döngü 21 Aralık 2012’de tamamlanıyordu. Ancak Maya metinlerinde bunun bir kıyamet olduğuna dair bilgi yoktur.

Tapınaklar ve Kodeksler

Tikal, Palenque ve Copán gibi büyük şehirler klasik dönemin önemli merkezleriydi. Maya tapınakları da evren anlayışını yansıtırdı. Piramitler, gök katlarına uzanan kutsal dağlar gibi düşünülürdü. Chichén Itzá’daki Kukulkan Piramidi’nde ilkbahar ve sonbahar ılımlarında basamaklara düşen gölge, aşağı inen bir yılanı andırır. Bu tasarım, yapıların gökyüzü olaylarına göre planlandığını gösterir.

Maya bilgisinin önemli bir kısmı kodeks denilen kitaplarda saklıydı. İspanyol fethinden sonra bu kitapların çoğu yakıldı; Piskopos Diego de Landa 1562’de Maní’de çok sayıda kodeksi yaktırdı. Bugün yalnızca dört Maya kodeksi günümüze ulaşmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu dönemden sonra yerli uygarlıkların dinleri büyük ölçüde yerini Hristiyanlığa bıraktı.

Diğer Uygarlıklarla Karşılaştırma

Düz ve dört köşeli bir dünya tasavvuru, eski uygarlıklarda sık görülen bir anlayıştır. Babil, Mısır ve Hint inançlarında da dünya çoğu zaman düz bir alan ya da bir varlığın taşıdığı bir yapı olarak düşünülürdü. Bu benzerlik, gözleme dayanan erken evren tasavvurlarının ortak yönlerini gösterir. Karşılaştırma için Babiller dünyayı neye benzetmiştir ve Eski Mısırlılar dünyayı neye benzetmiştir yazılarına bakabilirsiniz. Hint anlayışını da Eski Hintliler yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Mayalar dünyayı neye benzetmiştir?

Yeryüzünü ilk denizde yüzen dev bir timsahın ya da kaplumbağanın sırtına benzetmişlerdir. Dünyayı dört köşeli ve dört renkli bir düzlem olarak da düşünürlerdi.

Mayalar dünyayı neye benzetmiştir sorusunda neden farklı cevaplar verilir?

Çünkü Maya inancında tek bir imge yoktur. Kaynaklar timsah, kaplumbağa, dört köşeli düzlem ve dünya ağacı gibi birbirini tamamlayan benzetmelerden söz eder.

Xibalba nedir?

Maya inancında dokuz katlı yeraltı dünyasıdır. Ölüm tanrılarıyla ilişkilendirilirdi.

Maya takvimi kaç günlüktü?

İki ana döngü vardı: 260 günlük kutsal takvim ve 365 günlük güneş takvimi.

Sonuç

Mayalar dünyayı neye benzetmiştir sorusunun cevabı tek bir şekil değildir. Yeryüzü dev bir timsahın sırtı, dört köşeli ve dört renkli bir düzlem, merkezinde kutsal bir ağaç bulunan katmanlı bir evren olarak düşünülürdü. Bu tasavvur, Maya takvimi ve astronomisiyle iç içeydi. Kodekslerin çoğu kaybolmuş olsa da, bu evren anlayışı Popol Vuh ve tapınaklar sayesinde izlenebilmektedir.