Ünlü Coğrafyacılar: Batlamyus’tan Pîrî Reis’e Önemli İsimler

Coğrafya, yeryüzünü, iklimleri, yolları ve insanları tanıma çabasıdır. Tarih boyunca bu alana yön veren ünlü coğrafyacılar, haritalar çizdi, uzak ülkeleri gezdi ve gözlemlerini kitaplara aktardı. Bu yazıda Batlamyus’tan Pîrî Reis’e, İbn Battûta’dan Evliya Çelebi’ye uzanan önemli isimleri ve Osmanlı haritacılığını kaynaklarıyla tanıtıyoruz.

Hızlı Özet

Batlamyus’un eseri, enlem ve boylam listeleriyle yüzyıllarca temel başvuru kaynağı oldu.
İdrîsî, Ocak 1154’te Sicilya kralı için kapsamlı bir dünya tasvirini tamamladı.
İbn Battûta, yirmi sekiz yılı aşan gezilerini kâtip İbn Cüzey’e aktardı.
Pîrî Reis’in 1513 tarihli haritası Amerika’nın doğu kıyılarını da gösterir.
Kâtib Çelebi, Batı kaynaklarını da kullanarak Cihannümâ’yı yazdı.

Ünlü Coğrafyacılar Kimlerdir?

Bu alanda öne çıkan isimler farklı çağlardan ve medeniyetlerden gelir. Antik çağda Batlamyus ve Strabon dünyayı kitaplarında tarif etti. İslam dünyasında İdrîsî haritalarıyla, İbn Battûta gezileriyle tanındı. Osmanlı’da Pîrî Reis, Evliya Çelebi ve Kâtib Çelebi öne çıktı. Avrupa’da ise Marco Polo ile Kolomb bilinen dünyanın sınırlarını genişletti.

Antik Çağın Büyük İsimleri Kimlerdi?

Batlamyus

Batlamyus (Ptolemaios), ikinci yüzyılda İskenderiye’de yaşamış bir astronom ve coğrafya bilginidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ilim tarihinde Aristo’dan sonra adından en çok söz edilen kişidir. Ansiklopediye göre Geographike Hyphegesis, yani “coğrafya kılavuzu” adıyla da bilinen eseri yedi veya sekiz bölümden oluşur. Bu eserde harita yapımına dair bilgiler ve Asya, Avrupa, Afrika’daki önemli yerlerin enlem ve boylamları verilir.

Ansiklopediye göre Batlamyus’un yer merkezli evren anlayışı, etkisini Copernicus ve Kepler’e kadar sürdürdü. Bu anlayış, Copernicus’ten itibaren güneş merkezli model karşısında geçerliliğini yitirdi. İslam dünyasındaki haritacılar da onun eserinden geniş ölçüde yararlandı.

Strabon

Strabon, bugünkü Amasya’da doğmuş bir antik çağ yazarıdır. Milattan önce 64 civarında doğduğu ve milattan sonra 20’li yıllarda öldüğü kabul edilir. On yedi kitaptan oluşan Geographika (Coğrafya) adlı eserinde Akdeniz dünyasının ülkelerini, şehirlerini ve halklarını anlattı. Doğduğu Amasya’yı ve Anadolu’yu ayrıntılı biçimde tarif etmesi, eseri Anadolu tarihi için de değerli kılar.

İslam Dünyası: İdrîsî ve İbn Battûta

İdrîsî

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İdrîsî 1100 yılında Sebte’de (Ceuta) doğdu ve öğrenimini Kurtuba’da tamamladı. Uzun seyahatlerden sonra Sicilya kralı II. Ruggero’nun hizmetine girdi ve Palermo’ya yerleşti. Ansiklopediye göre asıl şöhretini, Ocak 1154’te tamamladığı Nüzhetü’l-müştâk adlı eserine borçludur. Eser yedi iklime göre düzenlenmiş, her iklim on parçaya ayrılmış ve haritalarla donatılmıştır.

Sarıklı coğrafyacı El-İdrisi'nin resmedilmiş portresi

Ansiklopediye göre İdrîsî, Batlamyus’un eserinden yararlanmış ama onun haritalarında önemli değişiklikler yapmıştır. Nüzhetü’l-müştâk, Avrupa hakkında gerçeğe en yakın bilgileri veren ilk eser sayılır. Batı Avrupa ülkelerinin haritaları da tarihte ilk kez bu eserde aslına oldukça yakın biçimde çizildi. Ansiklopedi, onun döneminde coğrafya ve botaniğin pek rağbet görmediğini de belirtir.

İbn Battûta

Ansiklopediye göre İbn Battûta 24 Şubat 1304’te Fas’ın Tanca şehrinde doğdu. Henüz yirmi iki yaşındayken, 14 Haziran 1325’te hac niyetiyle yola çıktı. Ansiklopediye göre yirmi sekiz yılı aşan gezilerini kâtip İbn Cüzey el-Kelbî’ye aktardı ve Rihle adıyla bilinen eser böyle doğdu. Gezileri sırasında Anadolu’yu da dolaştı ve ahîler hakkında değerli bilgiler bıraktı.

İbn Battuta'nın portresi ve seyahatlerini anlatan müze sergi panosu

Türkçe ve Farsça bilmesi, ona yolculukları sırasında diplomatik görevler de kazandırdı. Ansiklopediye göre birçok ülkede kadılık yaptı ve Tâmesnâ kadısı iken öldü.

Osmanlı Haritacıları ve Seyyahları

Pîrî Reis

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Pîrî Reis 1470 civarında Gelibolu’da doğdu. Amcası Kemal Reis’le birlikte Akdeniz’de deniz seferlerine katıldı ve sonra devlet hizmetine girdi. Gelibolu’da çizdiği 1513 tarihli dünya haritası İspanya, Portekiz, Batı Afrika kıyıları ile Amerika’nın doğu kıyılarını gösterir. Ansiklopediye göre haritanın kaynakları, Doğu ve Batı’dan ulaşan eski haritalar ile Kristof Kolomb’un haritasıdır. Pîrî Reis bu haritayı 1517’de Kahire’de Yavuz Sultan Selim’e sundu.

Sarıklı denizci ve haritacı Piri Reis'in yağlıboya tarzı portresi

Ansiklopediye göre Kitâb-ı Bahriyye, Akdeniz kıyılarını ayrıntılı biçimde anlatan bir denizcilik kılavuzudur. Pîrî Reis eserin ikinci telifini 1526’da, ikinci dünya haritasını ise 1528’de Kanuni Sultan Süleyman’a sundu. Ansiklopediye göre Mayıs 1552’de otuz gemilik bir donanmayla Portekizlilerin Hürmüz üssüne sefer düzenledi. Hakkındaki ithamlar yüzünden muhtemelen 1553 sonlarında Mısır’da öldürüldü. Dönemin denizcilik ortamını Kanuni döneminde Osmanlı yazısında ele aldık.

Seydi Ali Reis ve Matrakçı Nasuh

Ansiklopediye göre Seydi Ali Reis, Şubat 1554’te Basra’da on beş gemilik donanmayı teslim aldı. Temmuzda Süveyş’e gitmek üzere yola çıktı, ancak Portekiz donanması ve fırtınalar onu Hindistan’ın Gucerat kıyılarına sürükledi. Karayoluyla dönüşünü Mir’âtü’l-memâlik adlı eserinde anlattı. Muhît adlı eseri ise kaptanların kılavuz almadan Hint denizlerinde yol bulabilmesi için hazırlanmıştır.

Matrakçı Nasuh, Kanuni’nin 1533-1536 İran seferinde konaklanan menzillerin minyatürlerini çizdi. Ansiklopediye göre bu eserde İstanbul’dan Tebriz’e, oradan Bağdat’a ve yeniden İstanbul’a kadar uzanan duraklar resmedildi. Eser bugün Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn adıyla bilinir.

Evliya Çelebi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Evliya Çelebi 25 Mart 1611’de İstanbul’da Unkapanı’nda doğdu. Babası Derviş Mehmed Zıllî, sarayın kuyumcubaşısıydı. Ansiklopediye göre gezip gördüğü yerleri ve şahit olduğu olayları anlatan on ciltlik Seyahatnâme’si Türk kültür tarihi için önemli bir külliyattır. Son cilt yarım kaldığı için onun eserini bitiremeden öldüğü tahmin edilir.

Ansiklopediye göre Ağustos 1648’de beylerbeyi tayin edilen Murtaza Paşa ile Şam’a gitti. Buradan Suriye ve Filistin’in birçok şehrini görevli olarak dolaştı. Sonra Sivas üzerinden Orta ve Doğu Anadolu şehirlerini gezip İstanbul’a döndü.

Büyük sarığıyla Evliya Çelebi'yi canlandıran dijital portre çalışması

Kâtib Çelebi

Kâtib Çelebi (1609-1657), Osmanlı’nın en çok yönlü bilginlerinden biridir. Ansiklopediye göre Batılıların bu alanda İslam bilginlerinden ileride olduğunu düşünerek Cihannümâ’yı yazmaya karar verdi. Mercator ve Hondius’un Atlas Minor adlı eserini Mehmed İhlâsî’nin yardımıyla Latinceden çevirdi. Asıl amacı, Cihannümâ’nın Avrupa bölümü için kaynak elde etmekti. Ansiklopedinin “coğrafyaya dair ünlü eseri” dediği Cihannümâ, 1732’de İstanbul’da basıldı.

Ansiklopediye göre Kâtib Çelebi, Osmanlı’da Batı kaynaklarına başvuranların belki de ilkidir. Hüsrev Paşa’nın maiyetinde 1630’da Hemedan ve Bağdat seferlerine katıldı. Bu seferlerde gördüğü kale ve menzilleri Cihannümâ’da anlattı. İstanbul’da 6 Ekim 1657’de öldü.

Keşif Çağı: Marco Polo ve Kolomb

Marco Polo

Marco Polo (1254-1324), Venedikli bir tüccar ve seyyahtır. Babası ve amcasıyla Asya’ya gitti ve uzun yıllar Moğol hükümdarı Kubilay Han’ın hizmetinde bulundu. Venedik’e döndükten sonra Cenevizlilere esir düştü. Gezilerini hapiste tanıştığı Rustichello da Pisa’ya anlattı ve ünlü seyahatnamesi böyle ortaya çıktı.

Kristof Kolomb

Kristof Kolomb, İspanya hükümdarları adına Atlas Okyanusu’nu aşan Cenovalı bir denizcidir. Ekim 1492’de Bahama adalarından birine ulaştı. Kolomb Asya’ya vardığını düşünüyordu; ancak yolculuğu Avrupalıların Amerika kıtasını tanımasının başlangıcı oldu. Ansiklopediye göre onun haritası, Pîrî Reis’in 1513 haritasının kaynakları arasındadır. Keşiflerin sonuçlarını coğrafi keşiflerin Osmanlı’ya etkisi yazısında anlattık.

Coğrafyacıların Bilime Katkıları Nelerdir?

Bu isimlerin çalışmaları haritacılığı, denizciliği ve ticareti doğrudan etkiledi. Enlem ve boylam listeleri, şehirlerin yerlerini daha doğru göstermeyi sağladı. Seyyahların kitapları ise uzak ülkelerin insanlarını, geleneklerini ve inançlarını tanıttı. Osmanlı haritacıları da Doğu ve Batı kaynaklarını birleştirerek özgün eserler üretti. Pîrî Reis’in haritayı sunduğu dönemi Yavuz Sultan Selim dönemi yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Batlamyus’un coğrafya kitabının adı nedir?

Eser Geographike Hyphegesis adıyla bilinir. İslam kaynaklarında ise Kitâbü’l-Coğrâfyâ diye anılır.

En ünlü Osmanlı coğrafyacısı kimdir?

Haritalarıyla Pîrî Reis, eserleriyle Kâtib Çelebi en çok anılan isimlerdir. Seyahatnâme’siyle Evliya Çelebi de bu alana büyük katkı yaptı.

İbn Battûta kaç yıl seyahat etti?

DİA’ya göre gezileri kısa aralıklarla yirmi sekiz yılı aşkın sürdü. Gezilerini kâtip İbn Cüzey el-Kelbî’ye anlattı.

Pîrî Reis haritası neden önemlidir?

Harita, Amerika’nın doğu kıyılarını gösteren erken bir dünya haritasıdır. Kaynakları arasında Kolomb’un haritası da bulunur.

Sonuç

Ünlü coğrafyacılar, insanlığın dünyayı tanıma yolculuğunun öncüleridir. Batlamyus’un koordinat listeleri, İdrîsî’nin haritaları ve İbn Battûta’nın gözlemleri bu bilginin temelini oluşturdu. Pîrî Reis, Evliya Çelebi ve Kâtib Çelebi ise Osmanlı’nın bu birikime yaptığı özgün katkıları temsil eder. Coğrafya alanındaki bu miras, bugünkü haritaların ve seyahat kitaplarının da arka planını oluşturur.

Ünlü Coğrafyacılar