“Soğuk savaş” kavramını siyaset diline sokan devlet adamı Bernard Baruch’tur. Amerikalı iş insanı ve başkanlık danışmanı Baruch, 16 Nisan 1947’de Güney Carolina eyalet meclisinde yaptığı konuşmada “Aldanmayalım: bugün bir soğuk savaşın içindeyiz” demişti. Soru sınavlarda sıkça Winston Churchill ile karıştırılır; aradaki fark bu yazının konusu.
Kısa cevap: Bernard Baruch (16 Nisan 1947)
Kavramı bir konuşmada resmen kullanan ilk devlet adamı Bernard Baruch’tur. Baruch, I. Dünya Savaşı’nda Savaş Sanayii Kurulu’nun başında bulunmuş, ardından Wilson’dan Truman’a kadar birçok ABD başkanına danışmanlık yapmış bir isimdir. 1946’da Birleşmiş Milletler’e sunulan atom enerjisi denetim planı da onun adını taşır.
Kavramı asıl yaygınlaştıran kişi ise gazeteci Walter Lippmann oldu. Lippmann aynı yıl yayımladığı yazı dizisine ve ardından kitabına The Cold War adını vererek ifadeyi kalıcı hâle getirdi.
Peki daha erken bir kullanım var mı?
Evet. Yazar George Orwell, 1945’te yayımlanan “You and the Atomic Bomb” başlıklı yazısında “soğuk savaş” ifadesini kullanmıştı. Orwell bir devlet adamı olmadığı için sınav sorularında beklenen cevap yine Baruch’tur; ancak kavramın izinin 1945’e kadar gittiğini bilmek yanlış değil, tam cevaptır.
Neden çoğu zaman Churchill sanılır?
Winston Churchill’in 5 Mart 1946’da Missouri’deki Fulton’da yaptığı konuşma dönemin en çok yankı uyandıran metnidir. Churchill burada Sovyetler Birliği’nin Doğu Avrupa üzerindeki denetimini eleştirmiş ve kıtanın ikiye bölündüğünü söylemişti.
Karışıklık tam da buradan doğar: Churchill o konuşmada “soğuk savaş” değil, “demir perde” ifadesini kullandı. İki ifade aynı dönemi anlatır ama aynı kavram değildir. Kısacası dönemi simgeleyen konuşma Churchill’in, kavramı adlandıran konuşma Baruch’undur.
| Kişi | Tarih | Kullandığı ifade | Sıfatı |
|---|---|---|---|
| George Orwell | 19 Ekim 1945 | “cold war” | Yazar |
| Winston Churchill | 5 Mart 1946 | “iron curtain” (demir perde) | Devlet adamı |
| Bernard Baruch | 16 Nisan 1947 | “cold war” | Devlet adamı / danışman |
| Walter Lippmann | 1947 | “The Cold War” | Gazeteci |
Soğuk Savaş nedir?
Soğuk Savaş, II. Dünya Savaşı’nın ardından ABD ile Sovyetler Birliği arasında yaşanan siyasi, askerî, ekonomik ve ideolojik mücadele dönemidir. İki taraf birbiriyle doğrudan büyük çaplı bir savaşa girmedi; rekabet vekâlet savaşları, silahlanma, casusluk ve propaganda üzerinden yürüdü.
Neden “soğuk” savaş denildi?
Çünkü taraflar arasında doğrudan sıcak çatışma yaşanmadı. Silahlar iki süper güç arasında değil, üçüncü ülkelerdeki çatışmalarda konuştu. Nükleer caydırıcılık, doğrudan savaşı ikisi için de göze alınamaz hâle getirmişti.
Soğuk Savaş döneminin özellikleri
- 1949’da NATO, 1955’te Varşova Paktı kuruldu; dünya iki bloka ayrıldı.
- Nükleer silah yarışı başladı ve karşılıklı caydırıcılık dengesi kuruldu.
- Uzay yarışı, Sputnik’ten Ay’a inişe kadar bir prestij mücadelesine dönüştü.
- Kore (1950–1953) ve Vietnam savaşları vekâlet çatışmaları olarak yaşandı.
- Berlin Krizi ve 1962 Küba Füze Krizi dönemin en gergin anları oldu.
- CIA ve KGB üzerinden casusluk faaliyetleri kurumsallaştı.
Süreç kabaca 1947’den 1991’e kadar sürdü. Türkiye bu dönemde Batı Bloku içinde yer aldı ve 1952’de NATO üyesi oldu.
Bloklaşma: Batı ve Doğu
- Batı Bloku: ABD öncülüğünde kuruldu, NATO ülkelerini kapsadı; ekonomik ayağını Marshall Planı oluşturdu.
- Doğu Bloku: Sovyetler Birliği liderliğinde şekillendi, Varşova Paktı ülkelerinden oluştu; ekonomik ayağı COMECON’du.
Ülkeler çoğu zaman bir tarafı seçmek zorunda kaldı; ekonomik yardım siyasi bir araca dönüştü. Bağlantısızlar Hareketi ise bu ikili yapının dışında kalmayı deneyen ülkeleri bir araya getirdi.
Soğuk Savaş nasıl sona erdi?
1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılması ve 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla dönem kapandı. Doğu Bloku çöktü, ABD bir süre için tek süper güç konumuna geldi ve uluslararası dengeler yeniden kuruldu.
Sık sorulan sorular
Soğuk savaş kavramını ilk kullanan devlet adamı kimdir?
Bernard Baruch. Kavramı 16 Nisan 1947’de Güney Carolina eyalet meclisindeki konuşmasında kullanmıştır.
Churchill “soğuk savaş” ifadesini kullandı mı?
Hayır. Churchill 1946 Fulton konuşmasında “demir perde” ifadesini kullandı. İki kavram aynı dönemi anlatsa da farklıdır.
Kavramı gerçekten ilk kullanan kişi kim?
Bilinen en erken kullanım George Orwell’in 1945 tarihli yazısındadır. Ancak Orwell devlet adamı değil yazardır; “devlet adamı” sorulduğunda cevap Baruch’tur.
Soğuk Savaş hangi yıllar arasındadır?
Genel kabul 1947–1991 aralığıdır. Başlangıç için Truman Doktrini (1947), bitiş için Sovyetler Birliği’nin dağılması (1991) esas alınır.
Kaynaklar
- Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasî Tarihi.
- John Lewis Gaddis, Soğuk Savaş.
- Oral Sander, Siyasi Tarih 1918–1994.
- Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi.
