Osmanlı’da eğitim sistemi, devletin dini, siyasi ve sosyal yapısına uygun olarak şekillendirilmiştir. Eğitim, toplumun her kesimini kapsayan bir anlayışla yürütülmüş, özellikle dini ilimler temel alınmıştır. Osmanlı’da eğitim sistemi, medrese temelli bir yapı üzerine inşa edilmiştir. İlk dönemlerde mahalle mektepleri ile başlayan süreç, üst seviyelerde medreseler aracılığıyla devam etmiştir.
Mahalle mektepleri genellikle çocuklara Kur’an okuma, yazı yazma ve temel dini bilgiler öğretme amacıyla faaliyet göstermiştir. Bu mektepler, Osmanlı’daki ilk eğitimin verildiği yerler olarak bilinmektedir. Medreseler ise daha ileri düzeyde eğitim sunan kurumlardır. Burada fıkıh, tefsir, hadis gibi İslami bilimlerin yanı sıra mantık, matematik ve astronomi gibi alanlarda da ders verilmiştir.
Osmanlı’da eğitim sistemi, vakıflar aracılığıyla finanse edilmiştir. Eğitim kurumlarının giderleri genellikle halk tarafından kurulan vakıflar sayesinde karşılanmıştır. Bu yapı, eğitimde sürekliliğin sağlanmasına katkı sunmuştur. Aynı zamanda müderris olarak adlandırılan öğreticiler, medreselerde yüksek bilgi düzeyine sahip kişiler arasından seçilmiştir. Osmanlı’da eğitim sistemi temel öğeleri şu şekildedir:
- Mahalle mektepleri
- Medreseler
- Enderun mektebi
- Vakıflar aracılığıyla finansman
- Müderrisler
- Modern dönem okulları (rüştiye, idadi, darülfünun)
Osmanlı Devleti’nde Eğitimde Yapılan Yenilikler Nelerdir?
Osmanlı Devleti’nde eğitimde yapılan yenilikler, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda yoğunluk kazanmıştır. Bu dönemde Avrupa’daki gelişmeler yakından takip edilmiş ve eğitim sisteminde köklü değişiklikler yapılmıştır. Osmanlı Devleti’nde eğitimde yapılan yenilikler, geleneksel medrese eğitiminin yanına modern kurumların eklenmesiyle başlamıştır.
İlk yenilikler arasında yabancı dil eğitimi veren okulların açılması dikkat çekmiştir. Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (1773) ve Mühendishane-i Berri-i Hümayun (1795) gibi teknik okullar, askerî ve mühendislik alanlarında eğitim vermek amacıyla kurulmuştur. Bu kurumlar, Batı tarzı eğitim anlayışının Osmanlı’daki ilk örnekleri olarak kabul edilmiştir.
Rüştiyeler (ortaokul), idadiler (lise) ve sultaniyeler (lise düzeyinde okullar) gibi yeni eğitim kurumları açılmıştır. Ayrıca kız öğrenciler için de eğitim olanakları sunulmaya başlanmıştır. Osmanlı Devleti’nde eğitimde yapılan yenilikler şu şekildedir:
- Mühendishane okullarının açılması
- Rüştiye, idadi ve sultani okullarının kurulması
- Kız çocuklarının eğitime dâhil edilmesi
- Öğretmen okullarının açılması (Darülmuallimin)
- Üniversite düzeyinde eğitim sunan Darülfünun’un kurulması
- Müfredatta Batı tarzı bilimlere yer verilmesi
Osmanlı’da Eğitim Dili Neydi?
Osmanlı’da eğitim dili, eğitim kurumunun türüne, seviyesine ve dönemine göre farklılık göstermiştir. Ancak genel olarak Osmanlı’da eğitim dili Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi olmak üzere üç temel dilde yürütülmüştür. Bu dillerin seçilmesinde hem dinî hem de bilimsel geleneklerin etkisi büyük olmuştur.
Medreselerde verilen eğitimde Arapça temel dil olarak kullanılmıştır. Çünkü Kur’an-ı Kerim, hadisler ve fıkıh gibi İslami ilimler Arapça kaynaklara dayanmaktadır. Bu nedenle medrese öğrencileri öncelikle Arapça öğrenmiş, dini metinleri anlamak ve yorumlamak için bu dili kullanmıştır.
Farsça ise edebiyat ve tasavvuf alanında önemli bir yer tutmuştur. Medreselerde ve sarayda klasik Fars edebiyatına ait eserler okutulmuş, özellikle şiir ve tasavvufi metinlerde Farsça’ya ağırlık verilmiştir. Divan edebiyatının gelişmesinde bu dilin büyük katkısı olmuştur.
Batı dillerine olan ilginin artmasıyla birlikte Fransızca da bazı okullarda öğretilmeye başlanmıştır. Özellikle sultani ve darülfünun gibi yüksek eğitim kurumlarında Fransızca ders kitabı ve kaynak dili olarak yerini almıştır.
